Toegankelijkheidsmonitor 2011 mogelijk gemaakt door Gelijke Kansen in Vlaanderen en dienst Emancipatiezaken.

Inleiding

De meeste mensen associëren toegankelijkheid voor mensen met een handicap meteen met openbare gebouwen, overheidsdiensten of het openbaar vervoer. De evolutie van onze maatschappij naar een kennis- en informatiemaatschappij brengt de informatie van internet- en communicatietechnologie (ICT) echter steeds meer op de voorgrond.

Voor mensen met een handicap hoeft de opmars van het internet niet de zoveelste drempel te zijn die zij moeten overwinnen. Integendeel: digitale informatie is van nature toegankelijker dan gedrukte of gesproken informatie. Het internet bezit hierdoor het potentieel om het communicatie- en informatiemedium bij uitstek te worden voor wie blind of slechtziend is, een motorische beperking heeft of om een andere reden een aangepaste computer gebruikt. Dit potentieel komt echter pas tot zijn recht als een website gebouwd is met aandacht voor een aantal toegankelijkheidsrichtlijnen.

De Toegankelijkheidsmonitor is een meetinstrument dat in 2007 door AnySurfer is ontwikkeld in samenwerking met K-point, het onderzoeks- en kenniscentrum betreffende ICT en inclusie van de Katholieke Hogeschool Kempen. De monitor brengt de toegankelijkheid van de Belgische websites jaarlijks in kaart. In de loop van het studiejaar 2010-2011 controleerden 1291 studenten van 12 verschillende Belgische hogescholen samen 389 Belgische websites op een vlotte toegankelijkheid.

Slechts 8,4% van de onderzochte websites haalde een gewogen eindcijfer ^(*) van minstens 75%, de drempelwaarde om te kunnen spreken van een behoorlijk toegankelijke website. Dit is vergelijkbaar met de voorgaande jaren.

• In de eerste Toegankelijkheidsmonitor 2007 voldeed slechts 4%,
• in de editie van 2009 steeg dit naar 7%,
• in 2010 naar 9,7%.

Met dit project willen we studenten informatica, webdesign en multimedia – de webwerkers van de toekomst – doen nadenken over het belang van een toegankelijk internet en hen de principes van universeel ontwerp bijbrengen. Zo hopen we dat zij op hun beurt een steentje zullen bijdragen aan een toegankelijker internet. Met de resultaten van dit onderzoek zetten we ook de problematiek in de kijker bij eigenaars van websites, webdesigners en ontwikkelaars, beleidsmakers en politici.

Steekproef

We hebben gewerkt met twee steekproeven. De eerste is een algemene steekproef (250 websites) bestaande uit Belgische websites. En een tweede bestond uit (148) websites van de Vlaamse overheid.

Er zijn 9 websites die in beide steekproeven voorkomen. Als we de twee steekproeven optellen en de overlappingen wegwerken, komen we op een totaal van 389 gecontroleerde websites.

Algemene steekproef

Deze steekproef bestaat uit Belgische websites. Ons doel is om een globaal idee te geven van de toegankelijkheid van het internetlandschap in België. Om de continuïteit te waarborgen tussen de opeenvolgende edities hebben we de bestaande catogorieën behouden. In deze editie zijn de volgende categorieën toegevoegd: nutsmaatschappijen, goede doelen - VZW's, openbaar vervoer en politieke partijen. De volledige lijst met categorieën:

• Bank en verzekering
• Bouwen en wonen
• Commerciële radio
• Commerciële televisie
• Communities
• Concertzalen
• Consumentenzaken
• Eten en drinken
• Film en muziek
• Games
• Nutsmaatschappijen
• Goede doelen - VZW's
• ICT-nieuws
• Immobiliën
• Jobs
• Kinderen
• Lifestyle en gezondheid
• Muziekfestivals
• Nieuws
• Openbaar Vervoer
• Openbare radio
• Openbare televisie
• Overheid
• Politieke partijen
• Populaire weblogs
• Portaalsites
• Senioren
• Shopping
• Sport
• Telecomaanbieders
• Tickets
• Toerisme
• Zoeken
• Zoekertjes en veiling

Omdat er geen betrouwbare bronnen zijn met bezoekerscijfers voor Belgische websites, hebben we ons laten inspireren door de zoekresultaten van Google België. We hebben de optie 'Zoek in Belgische websites' aangevinkt en als zoekterm hebben we de naam van de categorie (waar nodig aangevuld met synoniemen en versterkende kernwoorden) gebruikt. De top vijf met meest relevante zoekresultaten hebben we als vertrekbasis genomen, maar een manuele filtering van de resultaten bleek noodzakelijk om de representativiteit van de steekproef te waarborgen.

De algemene steekproef bestaat uit 250 websites. Elke categorie bevat (waar mogelijk en relevant) zowel Franstalige als Nederlandstalige websites.

Aanvullende steekproef voor de Vlaamse overheid

Op vraag van de dienst Emancipatiezaken van de Vlaamse overheid gebruikten we voor de categorie ‘Vlaamse overheid’ een aparte steekproef van 148 websites. Deze lijst werd gescreend om de resultaten van het toegankelijkheidsbeleid in het verleden te evalueren.

Methodologie

Om de steekproef van websites te controleren, deden we een beroep op studenten webdesign.

In de eerste plaats sensibiliseerden we hen door een gastcollege te integreren in hun curriculum. Tijdens het gastcollege leggen we de studenten ook uit hoe ze een website evalueren aan de hand van de AnySurfer QuickScan.

Vervolgens analyseerde elke student 2 van de 389 websites en gaf de resultaten in in een beveiligde database. De overgrote meerderheid van sites werd door meerdere studenten beoordeeld.

De volgende scholen namen dit jaar deel:

• Katholieke Hogeschool Kempen (KHK), Bachelor Toegepaste informatica
• Hogeschool West-Vlaanderen (Howest Kortrijk), Bachelor Multimedia en communicatietechnologie
• Hogeschool West-Vlaanderen (Howest Brugge), Bachelor Multimedia en communicatietechnologie
• Katholieke Hogeschool Zuid-West-Vlaanderen (KATHO), Bachelor Multimedia en communicatietechnologie
• Katholieke Hogeschool Leuven (KHLeuven), Bachelor Toegepaste informatica
• Arteveldehogeschool Gent, Bachelor in de grafische en digitale media
• Karel de Grote-Hogeschool Antwerpen (KDG), Bachelor in de Multimedia- en Communicatietechnologie
• Katholieke Hogeschool Limburg (KHLim), Bachelor in Communicatie- en Multimediadesign
• Lessius Hogeschool, Bachelor in Interactive Multimedia Design en Bachelor in Informaticamanagement en informaticasystemen
• Artesis Hogeschool, Bachelor in Grafische en digitale media
• Katholieke Universiteit Leuven (KULeuven), Master of Science in de communicatiewetenschappen en Master of Science in de toegepaste economische wetenschappen
• Centrum voor Talen en Techniek Limburg (CTTLimburg), opleiding webdesign
• Haute Ecole Libre Mosane (HELMo Luik), Bachelor Toegepaste informatica

AnySurfer QuickScan

De bestaande auditprocedure die AnySurfer hanteert, is uitgebreid en vereist specifieke technische voorkennis. Om een snel, maar betrouwbaar idee te krijgen van de toegankelijkheid van de gecontroleerde websites, was een eenvoudiger en minder tijdrovend instrument nodig. De AnySurfer QuickScan biedt een procedure die snel kan vaststellen of een website (on)toegankelijk is. De QuickScan bevat een selectie van 15 ijkpunten die de toegankelijkheid van een website het meest beïnvloeden. Aangezien deze ijkpunten slechts een selectie vormen uit de volledige auditprocedure, doet de AnySurfer QuickScan geen uitspraak over de volledige toegankelijkheid van een website. Om te bepalen of een website toegankelijk is, moet een volledige audit uitgevoerd worden.

De QuickScan biedt met andere woorden een antwoord op de vraag: "Voldoet deze website aan de minimumcriteria om in aanmerking te komen voor het AnySurferlabel?".

Om tot een kwantificeerbaar eindcijfer te komen, krijgt elk van de 15 ijkpunten een gewicht ^(*) van 1, 2 of 3. Een website slaagt voor de AnySurfer QuickScan indien ze een score haalt van minstens 75%.

De student beoordeelt elk ijkpunt als Oké, Niet oké of Niet van toepassing, gevolgd door een toelichting. Elke website werd beoordeeld door meerdere studenten.

De studenten controleerden minstens 6 representatieve pagina's van elke website. Daar horen in ieder geval altijd bij (indien beschikbaar):

• De homepage
• Twee typische inhoudspagina's
• De contactpagina
• De sitemap
• De zoekpagina en de pagina met zoekresultaten

De resultaten werden door de studenten via een formulier in een online database ingegeven. De betrokken docenten kregen toegang tot alle gegevens om de studenten op deze opdracht te kunnen beoordelen.

Berekening van de resultaten

Consolidatie van de resultaten per ijkpunt voor elke website

Over het algemeen gaan we er van uit dat de meerderheid gelijk heeft. 'Ik weet het niet' wordt genegeerd. Als alle studenten een ijkpunt op dezelfde manier hebben beoordeeld is het eenvoudig:

• 100% 'Oké' dan is de beoordeling 'Oké'
• 100% 'Niet oké' dan is de beoordeling 'Niet oké'
• 100% 'Niet van toepassing' dan is de beoordeling 'Oké' omdat dit aangeeft dat er geen probleem is.

Wanneer niet alle beoordelingen met elkaar in overeenstemming zijn:

• Gaan we verder door 'Niet van toepassing' ook te negeren. Wanneer een student het ijkpunt beoordeelde als 'Oké' of 'Niet oké' dan heeft hij/zij dat type content (afbeeldingen, video, tabel, lijst, …) wel aangetroffen op de website en dan is de beoordeling 'Niet van toepassing' onjuist.
• Bij een verschil tussen 'Oké' en 'Niet Oké': zegt de meerderheid 'Oké', dan wordt de beoordeling 'Oké', zegt de meerderheid 'Niet Oké' dan wordt het 'Niet Oké'.
• Is er een ex aequo, dan wint 'Niet Oké'. 'Oké' kan betekenen dat de student de inhoud niet problematisch vindt, maar het bewijst niet de afwezigheid van het probleem.

Op deze manier krijgen we 15 resultaten voor elke website, 1 per ijkpunt.

Berekenen van een gewogen eindcijfer per website

Aan elk ijkpunt kenden we een gewicht van 1, 2 of 3 toe, afhankelijk van het belang ervan. Om tot de toegankelijkheidsscore te komen gebruiken we de gewogen resultaten.

Berekenen van een gewogen eindcijfer per ijkpunt

Voor elk ijkpunt nemen we het gemiddelde van de resultaten van alle websites.

Resultaten per steekproef

Algemene Steekproef (mix van belgische websites)

21 van de 250 onderzochte websites (8,4%) scoren 75% of meer. Die beschouwen we als toegankelijke websites volgens de criteria van dit onderzoek.

Hieronder staan de details per schijf van 10%:

• 1 website scoort tussen 0 en 10%
• 3 websites scoren tussen 10% en 20%
• 12 websites scoren tussen 20% en 30%
• 54 websites scoren tussen 30% en 40%
• 43 websites scoren tussen 40% en 50%
• 58 websites scoren tussen 50% en 60%
• 46 websites scoren tussen 60% en 70%
• 22 websites scoren tussen 70% en 80%
• 7 websites scoren tussen 80% en 90%
• 4 websites scoren tussen 90% en 100%

Steekproef voor de Vlaamse overheid

93 van de 148 onderzochte websites (62,8%) scoren meer dan 75%.

Hieronder staan de details per schijf van 10%:

• Geen website scoort onder de 30%
• 8 websites scoren tussen 30% en 40%
• 7 websites scoren tussen 40% en 50%
• 10 websites scoren tussen 50% en 60%
• 26 websites scoren tussen 60% en 70%
• 16 websites scoren tussen 70% en 80%
• 35 websites scoren tussen 80% en 90%
• 46 websites scoren tussen 90% en 100%

Resultaten per ijkpunt en per steekproef

De tabel hieronder toont de resultaten per ijkpunt, met de behaalde scores van de websites in de algemene steekproef en die van de Vlaamse overheid.

Resultaten per ijkpunt

Nummer	Ijkpunt	Algemene steekproef	Vlaamse overheid	Gewicht (*)
1	Heeft iedere pagina een betekenisvolle titel?	66	70,9	2
2	Is de website bruikbaar zonder muis?	54,8	77,0	3
3	Is de focus zichtbaar bij toetsenbordnavigatie?	56,8	80,4	2
4	Zijn hyperlinks duidelijk te onderscheiden van andere tekst?	58,4	89,9	2
5	Zijn links betekenisvol?	84,8	90,5	2
6	Kan bewegende inhoud worden stopgezet?	45,6	89,2	2
7	Hebben alle afbeeldingen een alternatieve beschrijving?	29,6	62,8	3
8	Is gesproken tekst in audio- en videofragmenten ook tekstueel beschikbaar?	44,0	79,9	3
9	Zijn formulieren gemarkeerd met de hiervoor bestemde HTML-elementen?	41,6	71,6	2
10	Is er tekstuele hulp na het verkeerd invullen van een formulier?	62,8	74,3	2
11	Zijn gegevenstabellen gemarkeerd met de hiervoor bestemde HTML-elementen?	42,0	66,9	2
12	Zijn koppen gemarkeerd met de hiervoor bestemde HTML-elementen?	59,2	81,1	2
13	Zijn lijsten gemarkeerd met de hiervoor bestemde HTML-elementen?	75,6	90,5	2
14	Zijn er alternatieven voor belangrijke paginaonderdelen in Flash?	46,0	83,1	3
15	Voldoet de homepage strikt aan de HTML-versie die aangegeven staat in de broncode?	4,4	10,8	1

^* Gewicht: Hoe hoger het cijfer, hoe zwaarder het doorweegt in de beoordeling van de website. Zo zal een website die niet voldoet aan ijkpunt 2 (met gewicht 3), lager scoren dan een website die niet voldoet aan ijkpunt 15 (met gewicht 1) terwijl ze evenveel negatief beoordeelde punten hebben.

Hieronder wordt voor elk ijkpunt een korte uitleg gegeven, gevolgd door de resultaten voor dit ijkpunt. De grafieken tonen de resultaten voor de algemene steekproef.

Conclusie

De overgrote meerderheid (91,6%) van websites die in dit onderzoek werden geanalyseerd voldeed niet aan de minimale toegankelijkheidsvereisten. Dat wil zeggen dat slechts 8,4% makkelijk bruikbaar is voor de meerderheid van de bevolking.

De criteria met de laagste score:

• 70% van de websites geeft geen correct tekstalternatief voor afbeeldingen. Terwijl dit tekstalternatief noodzakelijk is voor blinden (en zoekmachines).
• 56% van de websites bieden video aan zonder transcript of ondertitels. Dit maakt de video ontoegankelijk voor doven, maar ook voor mensen die om een technische reden de video niet kunnen zien of horen.
• 54% van de beoordeelde websites heeft animaties die niet gestopt kunnen worden. Dit maakt het lezen van de inhoud moeilijk of onmogelijk voor mensen met dyslexie of een concentratiestoornis. Het probleem is eenvoudig op te lossen door een knop te voorzien om de animatie te stoppen.

Onder de criteria die het best scoren zit het correct markeren van koppen/lijsten en het kiezen van betekenisvolle paginatitels/linkteksten. Het is misschien geen toeval dat net deze punten ook een positieve invloed hebben op zoekmachine-optimalisatie (SEO) en daarom meer ingeburgerd zijn.

De resultaten voor de websites van de Vlaamse overheid zijn, met 62,8% toegankelijke sites, opmerkelijk beter. Hoe kunnen we dit verschil verklaren? Overheidswebsites zijn over het algemeen eerder statisch, waardoor de kans op potentiële toegankelijkheidsproblemen verminderd. De steekproef van de Vlaamse overheid bevatte voornamelijk websites waarin de laatste jaren aandacht in toegankelijkheid is gestoken. Sinds 2007 zijn er veel inspanningen geleverd om de toegankelijkheid van deze sites en de kennis van de webverantwoordelijken te verbeteren. Het resultaat toont aan dat de investering niet voor niets is geweest en dat het mogelijk is om aanzienlijke verbeteringen te realiseren in een grote collectie websites wanneer men zich engageert.

De Belgische websites blijven helaas voor het grootste deel ontoegankelijk, en ontzeggen op die manier veel mensen de toegang tot informatie op basis van hun handicap, leeftijd of gebruikte technologie. Dit hoeft niet zo te blijven maar het vergt wel een engagement van alle betrokkenen.

Dankwoord

AnySurfer dankt volgende organisaties die hun medewerking verleenden aan dit project:

• De docenten en studenten van alle deelnemende scholen
• Gelijke Kansen in Vlaanderen
• De Dienst Emancipatiezaken van de Vlaamse overheid

Zonder de hulp en inzet van deze mensen hadden we dit onderzoek niet kunnen voeren.

Het AnySurferteam (Jeroen, Nymphaea, Gijs, Bart, Sophie en Roel)

Contact

Heeft u vragen naar aanleiding van dit rapport, wilt u meer weten over AnySurfer en webtoegankelijkheid of wilt u uw eigen website aan een onderzoek laten onderwerpen?

Onze contactgegevens:

• E-mail: info@anysurfer.be
• Telefoon: +32 (0)2-210 61 49

Bijlagen

1. Gecontroleerde websites in de algemene steekproef

2. Gecontroleerde websites van de Vlaamse overheid